شگفتی های معماری

در تیر ماه 1388، در سي و سومين نشست كميته­ی ميراث جهاني سازمان يونسكو در شهر سويل اسپانيا، مجموعه­ی سازه­های آبي شوشتر شامل 13 اثر اصلي و 5 زير مجموعه به عنوان دهمين اثر ایران در فهرست میراث جهاني به ثبت رسید. آثار و بناهای دیگر ایران که پیش از این در این فهرست به ثبت رسیده بود (به ترتیب تاریخ ثبت) عبارتند از: چغازنبیل، میدان امام اصفهان، تخت جمشید، تخت سلیمان، شهر تاریخی بم، پاسارگاد، سلطانیه، بیستون، دیرها و کلیساهای مقدس ارامنه در شمال آذربایجان.

سازه­های آبی شوشتر شامل آثاری از دوره­ی هخامنشی تا ساسانی است که شامل بند میزان (عامل دو شاخه شدن کارون)، برج کلاه فرنگی، كانال گرگر، پل بند گرگر، محوطه­ی آسیاب­ها (آبشارها)، پل بند برج عیار و پل بند خدا آفرین (ماهی بازان) بر شاخه­ی گرگر و قلعه سلاسل، نهر داریون، پل بند شادروان، بندخاک، پل بند لشکر و بند شرابدار بر شاخه­ی شطیط و داریون مي­باشد و از بي­نظيرترين و كهن­ترين مجموعه­هاي آبي تاريخي جهان به شمار می­آید.(1)

مهندسين دوره­ی ساسانی در ساختن اين سازه­ها از آب به عنوان محرک آسياب­های صنعتی بهره گرفته­اند. به گفته­ی کارشناسان جهانی، روشي که مهندسين ايرانی برای ساختن اين سازه­ها به کار برده­اند نادر و استثنايي است. اين سازه­ها آب رودخانه­ی کارون را بين تمامی نقاط شهر شوشتر و شهرهای اطراف تقسيم و پخش می­کرده­اند.

در این مجموعه­ی بزرگ، ساختمان آسیاب­ها، آبشارها، كانال­ها و تونل­های عظیم هدایت آب وجود دارد و در عين حال محل­هايي برای استراحت و تفريح مردم وجود داشته که هنوز آثاری از آنها باقی مانده و مشخص است. مادام ژان دیولافوا، باستان­شناس نامدار فرانسوی، در سفرنامه­ی مشهور خود، از این محوطه به عنوان بزرگ­ترین مجموعه­ی صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد کرده است.(2)

در ادامه نظرتان را به تحقیقی علمی در رابطه با سازه­های آبی شوشتر جلب می­نمایم:(3)

مجموعه­ی آبشارها و آسياب­ها

تحقيق از:

دانشجویان کارشناسی ارشد سازه­های آبی علوم تحقیقات تهران

پيشينه­ی ساخت آسياب­ها و تونل­هاي اين محوطه به دوره­ی هخامنشي باز مي­گردد. ساختمان آسياب­هاي موجود در محوطه قبل از سيل سال1342 اكثراً مربوط به دوره­ی صفوي بوده كه در اثر سيل ويران شده است. پي ساختمان آسياب­هاي مزبور مربوط به دوره­ی ساساني مي­باشد كه در دوره­ی قاجار مرمت و بازسازي شده است.

اين محوطه در جنوب پل بند گرگر و خيابان شريعتي در حد فاصل بين بند گرگر تا بند برج عيار قرار دارد. اختلاف ارتفاع سطح اين محوطه با خيابان شريعتي در حدود 20 متر مي­باشد.

راه ورود به اين محوطه از طريق ساباط شيبداري از كنار بقعه سيد محمد ماهرو مي­باشد. سطح ساباط مزبور 3 متر از سطح خيابان پایين­تر مي­باشد. راه ورودي شمالي به محوطه­ی آسياب­ها توسط دو دسته پلكان تأمين مي­شود. 1- پلكان شرقي كه معروف به پلكان شاهي است. در سال 1332 براي بازديد شاه و افتتاح كارخانه­ی برق مستوفي ساخته شده است. پلكان دوم كه در حال حاضر ورودي اصلي به شمار مي­رود در گذشته محل ورود احشام به اين محوطه بوده است. در كنار اين پلكان ايوان بلندي قرار دارد كه ظاهراً در گذشته براي استراحت آسيابان­ها ساخته شده. اين ايوان در حال حاضر به عنوان دفاتر كارگاهي مورد استفاده قرار مي­گيرد. اين پلكان در انتها به محوطه­ی غربي آسياب­ها وارد مي­شود.

ساختمان­هاي موجود در محوطه به سه قسمت تقسيم مي­شود:

محوطه­ی شرقي: در اين محوطه حدوداً 10 آسياب قرار دارد كه عبارتند از: آسياب دو برادران، داراب خان، حاج مندل، راتق، دهانه شهر. هر كدام از اين آسياب­ها داراي دو سنگ آسياب است. آب مورد نياز اين آسياب­ها علاوه بر تونل دهانه شهر از تونل بليتي نيز تأمين مي­شود.

محوطه­ی شمالي: قدمت ساختمان­هاي موجود در اين محوطه نسبت به ساير ابنيه­ی موجود در محوطه كمتر مي­باشد. در اين محوطه علاوه بر آسياب­هاي خدايي، آسياب رضا گلاب يا پنيري و آسياب­هاي رضوان، تأسيسات مربوط به كارخانه­ی برق مستوفي كه در سال 1332 ساخته شده است، تلمبه خانه كه آب مصرفي شهر را تأمين مي­كرده است، در انتهاي ضلع شرقي و ساختمان تأسيسات بهداشتي قرار دارد. آب آسياب­هاي اين محوطه از تونل سه كوره، و آب مورد نياز كارخانه برق نيز از تونل دهانه شهر تأمين مي­شود.

محوطه­ی غربي: در اين محوطه 21 آسياب قرار داشته كه آب مورد نياز اين آسياب­ها از تونل سه كوره تأمين مي­شده است. راه ورود به محوطه غربي از طريق پلي موسوم به دوپلون مي­باشد. آسياب­هاي اين محوطه در دو نوع شيبي و تنوره­اي ساخته شده­اند. علاوه بر آسياب­ها، كارخانه­ی يخ جولازاده (1334) و يك تلمبه­خانه­ی آب نيز موجود است. در زير پلكان موجود در محوطه­ی غربي (اين پلكان راه ارتباطي بافت قديم شهر با محوطه غربي بوده است) و بر بام آسياب موسوم به لوعلي ساختماني با پلان مربع و سقف گنبدي شكل به سبك آتشكده­ها قراردارد كه به نمازخانه منسوب مي­باشد. در انتهاي محوطه­ی غربي اتاقك­هايي صخره­اي موسوم به سيكا قرار دارد كه راه ورود به اين اتاقك­ها از طريق پلكان­هايي كه در صخره تعبيه شده­اند تأمين مي­شود.

کاربردهاي محوطه­ی آسياب­ها

1- استفاده از نيروي پتانسيل آب براي چرخاندن آسياب­ها و خرد كردن گندم مورد نياز شهروندان. علاوه بر اين در مكان كارخانه ارده­كشي و برنج كوبي قرار داشته است.

2- بالا آوردن آب و هدايت آن به سمت زمين­هاي پايين دست شهر و باغ­هاي اطراف با استفاده از كانال­هاي موجود در بند گرگر.

3- اين محوطه داراي كاركرد صنعتي و مركز توليد صنايع دستي بوده است.

4- وجود پل بند گرگر در شمال محوطه­ی آبشارها راه ارتباطي ميان دزفول و جاده­ی قديم اهواز بوده است.

5- مهار كنترل حركات و نوسانات حجم آب مورد نياز از طريق ايجاد كانال با دهانه­ی متفاوت و زدن دريچه در مسير براي آبرساني به شهر و تنظيم آب مورد نياز آسياب­ها است.

6- وجود بند گرگر و محوطه­ی عميق آسياب­ها به عنوان يك ديواره­ی تدافعي و نظامي در اطراف شهر قرار داشته و باعث يك نوع سد و مانع در مقابل بيگانگان كه قصد تعرض به شهر را داشته.

7- وجود تونل­هاي تهويه­ی هوا در جوار صخره­اي اين محوطه كه به خانه­هاي مسكوني اطراف مرتبط بوده و در گرماي طاقت فرساي خوزستان هواي خنك و مطبوع به شبستان­هاي خانه­ها راه پيدا مي­كند.

آسياب­هاي موجود در محوطه

آسياب­هاي موجود در محوطه دو نوع مي­باشند:

1- نوع قديمي­تر كه در حال حاضر بلا استفاده هستند آسياب­هاي نوع شيبي مي­باشند.

2- آسياب­هاي نوع تنوره­اي.

در آسياب نوع اول (شيبي) انرژي لازم براي گرداندن چرخ­هاي آسياب از طريق شيب تأمين مي­شود. به اين صورت كه آب توسط كانال­هايي به درون يك محوطه كه داراي شيب بسيار تندي مي­باشد سرازير مي­شود. در قسمت انتهايي شيب پره­هاي آسياب قرار دارند كه شدت جريان آب باعث چرخاندن پره­هاي آسياب مي­شود. در اين نوع آسياب به دليل اينكه دستك­ها و شفت­هاي آن به صورت افقي مي­باشد داراي استهلاك زيادي بوده و مقرون به صرفه نيست. در نتيجه آسياب­هاي فوق به نوع تنوره­اي تبديل شده است.

آسياب تنوره­اي: در اين نوع آسياب­ها آب از كانال با ارتفاع زياد وارد حفره­ی مدور مي­شود و در انتهاي حفره­ی يك تونل به قطر 30 الي 40 سانتي­متر قرار دارد. بعد از خارج شدن آب از حفره با فشار به پروانه­هاي جون برخورد مي­كند و باعث چرخيدن جون مي­شود. (اين نوع آسياب­ها در فصل پر آبي كارآيي چنداني ندارند چون آب بالا آمده و مانع كار مي­شود.)

كاربرد آسياب­ها

كاربرد اين آسياب­ها علاوه بر توليد آرد و گندم، آسياب كردن زردچوبه، گچ، ارده و قند بوده است. اين كارها تقريباً در تمام آسياب­ها انجام مي­شده است به­جز آسياب كردن قند، كه در آسياب دو برادارن انجام مي­شده است . اما در اين آسياب­ها علاوه بر آسياب كردن عمل خرد كردن موادي مانند گندم (در زبان محلي: درشته) را نيز انجام مي­داده­اند براي انجام چنين كاري مي­بايست فاصله­ی بين دو سنگ آسياب را از هم زياد كرد بدين صورت كه يك ريل وسط دو الوار قرار دارد كه به وسيله­ی يك تسمه به بالا كشيده مي­شود كه اين تسمه و الوار در نزديكي سنگ آسياب قرار دارد و نيز هنگامي كه آسيابان در حال استراحت مي­باشد، براي جلوگيري از چرخيدن دو سنگ بر روي يكديگر اين تسمه را بالا مي­كشيدند. شافت كه از الوار به سنگ متحرك متصل است سنگ متحرك را بالا نگه مي­دارد.

قسمت­هاي تشكيل دهنده­ی يك آسياب

1- كانال سر آب

2- تنوره يا برج آب

3- سنگ­هاي آسياب

4- شفت فلزي در اصطلاح محلي (بَوَزن)

5- شفت چوبي يا (مَغْزيو)

6- پَر

7- شَفت فلزي نوك تيز يا بلهيشر

8- گلوله فلزي يا (رُو)

9- سِنرُو

10- سِنِر

1- كانال سرآب: اين كانال جهت انتقال آب از رودخانه يا كانال مادر به تنوره­ی  آسياب انجام وظيفه مي­نمايد. تعبيه اين كانال در تمام مجموعه­ی آسياب به صورت آشكار مشاهده مي­شود حتي در نوع شيبي طي مشاهدات ميداني و بررسي­هايي كه از اين كانالها به عمل آمد، بيانگر استفاده از مصالحي مقاوم از جمله سنگ و ملات ساروج در اطراف و كف كانال مي­باشد. لازم به ذكر است كه بعضاً ديده شده كه چندين آسياب از يك كانال سرآب آبگيري مي­نمايند و در مواقع كم آبي جهت راه اندازي يك آسياب تعدادي از كانال­ها كه تأمين كننده­ی آب آسياب­ها مي­باشند، توسط دريچه­هاي تنظيم مسدود شده تا آب موجود به يك آسياب هدايت شود و بر عكس در مواقع پر آبي بعد از آب­گيري كانال­ها، آب اضافي توسط سرريزهايي كه در كانال سرآب و كانال­هاي ديگر جذب و در راه اندازي آسياب ديگر مصرف مي­نمايند و بعد از آن توسط كانال­هاي زيرگذر آب به رودخانه مي­ريزد. در اين مجموعه سعي شده از آبي كه در كانال سرآب قرار مي­گيرد حداكثر استفاده برده شود.

2- تنوره يا برج آب: محل تخليه­ی آب كانال سراب مي­باشد. اين محل به صورت مخزن مدور شكل داراي ارتفاعات مختلف است. آب جمع شده درون تنوره از سوراخي كه به قطر 30 الي 40 سانتيمتر كه دركف كانال قرار دارد خارج مي­شود.

3- سنگ­هاي آسياب: معدن اين سنگ­ها در استان لرستان مي­باشد. جنس اين نوع سنگ­ها از نوع لاشه قواره­اي بسيار متراكم شده است كه با قرار گرفتن در كنار هم تشكيل سنگ آسياب مي­دهند. سنگ­هاي آسياب خود دو قسمت است. سنگ آسياب زيرين و سنگ آسياب روئين، سنگ زيرين هميشه ثابت بوده و سنگ آسياب روئين توسط نيرويي كه آب به آن­ها  انتقال مي­دهد به حركت در مي­آيد.

4- شفت فلزي در اصطلاح محلي بوزن: اين شفت رابط بين شفت چوبي و تسمه­ی پروانه و سنگ­هاي آسياب مي­باشد. نيرو توسط اين شفت به سنگ­ها انتقال داده مي­شود. قطر اين شفت فلزي 3 الي 4 سانتيمتر و طول آن 40 الي50 سانتيمتر مي­باشد.

5- شفت چوبي يا مَغزيو: به عنوان ستون اصلي انتقال نيرو مي­باشد كه شفت فلزي و پرها به آن متصل است.

6- پَر

7- شفت فلزي نك تيز يا بلهيشر: جهت اتصال بدنه اصلي شفت چوبي با سنرو انجام وظيفه مي­نمايند.

8- گلوله فلزي يا رُو: محلي است كه هميشه بلهيشر در آن قرار مي­گيرد.

9- سِنرُو: جهت درگير كردن دو عدد سنگ انجام وظيفه مي­كند. مثل كلاج ماشين سنرو در قالب بزرگ­تري به عنوان سنِر قرار دارد.

 کانال­ها و تونل­ها

قسمت عمده­ی فعاليت آسياب­ها بر عهده­ی كانال­ها و تونل­هاي مجموعه بوده كه وظيفه­ی هدايت آب از پشت بند گرگر به محوطه را دارند تا بدين صورت آب از طريق كانال­هاي فرعي به مصرف آسياب­ها برسد.

در مجموعه­ی آبشارهاي شوشتر سه تونل بزرگ آب­بر موجود مي­باشد. هر سه تونل، آب نهر گرگر را از پشت بند گرگر به درون محوطه­ی آبشارها هدايت مي­كنند و تعداد زيادي كانال فرعي از اين تونل و كانال­ها پس از ورود آب به محوطه­ی آبشارها از آنها منشعب مي­شود كه به مصارفي همچون گرداندن چرخ آسياب­ها و آبياري اراضي پایين دست مي­رسند.

تونل بُلِيتي: از آنجايي كه اين تونل از زير محوطه­اي به نام بليتي عبور مي­كند به تونل بُلِيتي معروف است. كار اين تونل آب­رساني به آسياب­هاي شرقي محوطه­ی آبشارها از طريق كانال­هاي فرعي و آبياري اراضي پایين دست از طريق نرِها مي­باشد. (از نظر لغوی کلمه­ی نر از نهر گرفته شده و در اصطلاح تونل­های فرعی کوچکی هستند که ابعاد آنها به اندازه­ی ارتفاع قد و عرض شانه­های یک انسان می­باشد. نرها که معمولاً از کانال­ها و تونل­ها منشعب می­شوند برای آبیاری اراضی دوردست و آب­رسانی به خانه­ها به­کار برده می­شوند.) ورودي اين تونل در بالاترين ارتفاع از سطح آب رودخانه­ی گرگر واقع شده است و در نهايت، ورودي آن از دو تونل دهانه­ی شهر و سه كوره بالاتر مي­باشد و اين اختلاف سطح باعث شده تا تونل بليتي به عنوان سرريز دو تونل ديگر عمل كند و فقط در هنگام پرآبي رودخانه­ی گرگر در اين تونل آب جاري شود. از تونل بليتي تعدادي كانال فرعي منشعب مي­شود كه تعدادي از آن­ها با مشخصات نِير و جهت آبياري اراضي پایين دست و آبرساني به منازل استفاده مي­شده، كه در حال حاضر تمامي اين نيرها مسدود و فقط مسير يكي از آن­ها باز مي­باشد. و تعداد ديگري از اين كانال­هاي فرعي براي گرداندن چرخ آسياب­هاي ضلع شرقي همانند آسياب راتق و حاج مندل استفاده مي­شده­اند. بزرگ­ترين خروجي با نام طوف ديدي فقط در سه ماه پربارندگي يعني ماه­هاي آذر، دي و بهمن جاري مي­شود و ديگر خروجي­ها با نام­هاي داراب خان و دو برادران در ساير ماه­ها كه تونل آب داشته باشد نيز جاري هستند. تونل بليتي داراي 17 هواكش يا «سي سرا» است كه در طي سال­هاي اخير بازگشايي شده­اند.

كانال دهانه­ی شهر: سطح كانال دهانه­ی شهر از سطح تونل بليتي پایين­تر و از كانال سه كوره بالاتر مي­باشد. ورودي اين كانال در قسمت شمال شرقي پل بند قرار دارد و به ضلع شرقي محوطه مي­رسد و آب تعدادي از آسياب­هاي ضلع شرقي همانند دهانه­ی شهر و حاج مندل را تأمين مي­كند و سرريز آن از كانال­هاي خروجي حاج مندل و دهانه­ی شهر سرازير مي­شود. اين كانال­ها تقريباً در تمام سال به دليل سطح نسبتاً پایين دهانه­ی شهر آب دارند. به­جز روزهايي كه سطح آب خيلي پایين باشد، مسير اين كانال نسبت به تونل بليتي كوتاه­تر و عرض آن m4 مي­باشد.

كانال سه كوره: در اصطلاح محلي به راه­هاي ارتباطي كه بين شوادان­هاي منازل مختلف وجود داشته و به عنوان عبور و مرور و ايجاد ارتباط زيرزميني در فصل گرما بين همسايه­ها به كار مي­رفته كوره گفته مي­شود. يكي از تونل­هاي محوطه كه از گوشه­ی غربي پل بند گرگر شروع مي­شود تونل سه كوره است و به دليل اينكه ورودي آن از سه قسمت تشكيل شده به سه كوره معروف شده است. ورودي اين كانال در قسمت شمال غربي پل بند گرگر قرار دارد و اين كانال با عبور از قسمت غربي پل بند به ضلع غربي محوطه مي­رسد كه البته در مسير حركت خود در زير پل بند كانال­هاي انحرافي دارد كه آب را به قسمت شمالي محوطه هدايت مي­كنند، كه اين آب براي به كار انداختن آسياب­هاي شمالي استفاده مي­شود. به دليل قرار گرفتن ورودي اين كانال در پایين سطح رودخانه، در تمام ماه­هاي سال در آن آب جاري مي­باشد. خروجي اصلي آن به لوفا (يا حجار) معروف مي­باشد. (در زبان محلي به آبي كه با شدت حركت كند و توليد موج كند لوف گفته مي­شود و لوفا در واقع جمع كلمه­ی لوف مي­باشد.) ساير كانال­ها كار تأمين آب آسياب­هاي ضلع غربي را كه تعداد آن­ها 20 عدد مي­باشد انجام مي­دهند. در مسير اين كانال هواكش­هاي متعدد وجود داشته كه امروزه به­جز يكي از آن­ها كه در شوادان خانه­ی آقاي شرافتمند قرار دارد ساير هواكش­ها توسط اهالي مسدود شده­اند.

پل­های محوطه

در محوطه­ی آسياب­ها دو پل نسبتاً بزرگ قرار دارد كه اولي «پل بند گرگر» مي­باشد و پل دوم به نام پل «دو پولون» معروف است كه راه ارتباطي با محوطه­ی غربي مي­باشد.

1-پل دو پولون: داراي 2 دهانه­ی نسبتاً بزرگ مي­باشد كه از سنگ و ملات ساروج ساخته شده است. از زير اين پل آب تونل سه كوره مي­گذرد و به رود گرگر مي­ريزد. قدمت اين پل را هم­زمان با قدمت آسياب­هاي محوطه تخمين زده­اند و از سازه­هاي آبي هخامنشي است.

2- پل بند گرگر: پل بند گرگر بر فراز رودخانه­ی گرگر و در شمال محوطه­ی آسياب­ها قرار دارد. پيشينه­ی ساخت اين پل بند را مانند ديگر سازه­هاي آبي منطقه مربوط به دوران ساساني دانسته­اند.

ورودي­ها

ورودي­ها از اجزاي اصلي مجموعه به شمار آمده كه امكان ايجاد دسترسي به مجموعه را ميسر مي­ساخته، با توجه به سطح پایين مجموعه­ی آسياب­ها از زمين­هاي اطراف، ايجاد دسترسي فقط به وسيله­ی پلكان امكان پذير بوده.

مجموعه­ی ورودي­ها از سه ورودي اصلي شمالي، غربي و شرقي تشكيل شده است:

1- ورودي غربي (پلكان غربي): مشتمل بر 115 پله است كه راه دسترسي بافت كهن و منازل اطراف با مجموعه است. با استفاده از اين پلكان اهالي منطقه آب شرب مورد نياز خود را به وسيله­ی مشك تأمين مي­كرده­اند. مشخصه­ی اين پلكان استفاده از عوارض طبيعي زمين مي­باشد. به­طوري­كه عرض پلكان با توجه به عوارض زمين از 5/1 تا30/2 متر متغير بوده است. هم­چنين در آن از قطعه سنگ­هايي با ابعاد متغيركه از جنس ماسه سنگ بوده استفاده شده و ملات به كار رفته در پلكان گل و يا مخلوط گل و آهك مي­باشد. به دليل ساخت اين پلكان با زيرسازي نامناسب به تدريج تخريب شده و بدين ترتيب در سال 1378 مرمت اين پلكان آغاز و در نيمه­ی اول سال 1381 به اتمام رسيد. مصالح به كار رفته در مرمت آن عبارتند از سنگ تراش خورده و ملات ماسه و آهك و درصدي سيمان و هم­چنين كارهايي همانند بندكشي و زه­كشي در زير راه پله اجرا شده است.

2- ورودي شمالي (ورودي اصلي): پلكان اصلي در قسمت شمالي با حالتي شيب­دار واقع شده است كه در گذشته محل عبور احشام باربر بوده است. اين پلكان­ها از زير ساباط ورودي ضابطون مي­گذرد. (ضابطون به مأموريني گفته مي­شد كه از طرف حاكم شهر در زير اين ساباط مي­ايستادند و از صاحبان احشام باربر ماليات دريافت مي­كردند.) يك شاخه پلكان از قسمت شرقي منشعب مي­شود كه به سمت كارخانه­ی برق هدايت مي­شود. «اين پلكان كه در سال 1332 در عرض 48 ساعت براي بازديد اختصاصي شاه از كارخانه­ی برق ساخته شده است، به پلكان شاهي معروف است.»

3- راه ارتباطي ضلع شرقي به بافت شهر: اين مسير كه به صورت شيب بوده، بيشتر براي رفت و آمد احشام باربر براي حمل و نقل بار به آسياب­هاي ضلع شرقي مورد استفاده قرار مي­گرفته كه به مرور زمان بر اثر خاكريزي­هاي غير مجاز به صورت شيب نامناسب درآمده است. در سال­هاي اخير شهرداري اقدام به ساخت يك­سري پله­هاي سيماني كرده كه در حال حاضر اين پله­ها تخريب شده­اند و فقط چند عدد از آنها باقي مانده است.

علاوه بر پلكان­هاي نامبرده شده، آثار يك پلكان سيماني در شيب غربي وجود دارد كه گفته مي­شود اين پلكان در سال­هاي اخير توسط شهرداري ساخته شده است كه به دليل زيرسازي نامناسب تخريب شده است.

ساباط

ساباط، معبرهايي با پوشش طاقدار و تزئينات آجركاري هستند. طبق لغت­نامه­ی دهخدا ساباط عبارت است از: پوشش رهگذر، پوشش بازار، سقف ميان دو ديوار كه زير آن راه بود. هم­چنين راهي ميان دو خانه كه از آنجا از خانه­اي به خانه­ی ديگر عبور كنند.

در مجموعه­ی آبشارها از دوران­هاي گذشته دو ساباط موجود بوده:

ساباط ورودي معروف به ساباط ضابطون با عرض 5/3-4 متر و طول 7-8 متر. اين ساباط در ابتداي مسير ورودي به مجموعه واقع شده كه ابتداي آن از جلوي امامزاده ماهرو شروع و در نيمه­ی پله­هاي ورودي به پايان مي­رسد. ديواره­ی اين ساباط، ضابطون نام داشت. مأمور دولت در اين مكان مي­ايستاد و از افراد و احشامي كه خارج مي­شدند ماليات و عوارض دريافت مي­كرد. ضابط به معني نماينده است و اين شخص نماينده­ی خان و حاكم محل بود.

ساباطي كه در ضلع غربي محوطه و بعد از دوپلون يعني در محدوده­ی آسياب­ها قرار داشته كه گفته مي­شود اين ساباط داراي يك ورودي (دو خروجي) بوده است. اين ساباط به عنوان استراحت­گاه مراجعين به آسياب­ها استفاده مي­شده و هم­زمان با تخريب آسياب­ها در سال­هاي اخير از بين رفت.

--------------------

جهت اطلاعات بیشتر درباره سازه­های آبی شوشتر، می­توانید به وبگاه بناهای آبی تاریخی شوشتر رجوع کنید.

پاورقی­ها:

(1) وبگاه بناهای آبی تاریخی شوشتر http://www.shushtarchtb.ir/farsi.php?p=news&id=88

(2) سایت شخصی شکوه میرزادگی http://shokoohmirzadegi.com/cultural.heritage/miras-farhangi-6.27.b.htm

(3) منبع پیشین.